Spadek po cudzoziemcu w Polsce

Które prawo stosujemy: polskie czy obce?

Gdy do mojej kancelarii w Poznaniu przychodzą Klienci ze sprawą „międzynarodową”, pierwsze pytanie, jakie słyszę, brzmi zazwyczaj: „Pani Mecenas, mój ojciec był Niemcem, ale zmarł w Warszawie. Czy sprawa toczy się w Niemczech?”. To naturalna obawa. Boimy się zagranicznych sądów, barier językowych i kosztów w euro.

Musisz wiedzieć, że od czasu wejścia w życie Rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 650/2012 (zwanego potocznie rozporządzeniem spadkowym), zasady gry są jasne, choć dla wielu zaskakujące. Kluczowe nie jest obywatelstwo zmarłego (czyli paszport, który miał w szufladzie), ale jego miejsce zwykłego pobytu w chwili śmierci.

Co to oznacza w praktyce? Jeśli Twój krewny-cudzoziemiec mieszkał na stałe w Polsce, tu miał rodzinę, pracę i „centrum interesów życiowych”, to co do zasady stosujemy prawo spadkowe w Polsce. Nawet jeśli w ogóle nie mówił po polsku.

Jest jednak jeden wyjątek, który często ratuje sytuację (lub ją komplikuje). Cudzoziemiec mógł w testamencie dokonać tzw. wyboru prawa (professio iuris). Mógł zastrzec, że chce, aby jego spadek podległ prawu jego ojczyzny. Wtedy polski sąd, owszem, może prowadzić sprawę, ale będzie musiał stosować przepisy obce. To potrafi wydłużyć procedurę o miesiące, bo sędzia musi zasięgnąć opinii biegłych co do treści prawa obcego.

Nabycie nieruchomości przez cudzoziemca w spadku – największa pułapka

Przejdźmy do tematu, który budzi najwięcej emocji i jest najdroższym elementem spadku. Nieruchomości. Załóżmy, że jesteś cudzoziemcem (np. obywatelem Ukrainy, Białorusi czy USA) i dziedziczysz mieszkanie w Polsce. Albo odwrotnie – zmarły cudzoziemiec zostawił mieszkanie w Polsce Tobie (obywatelowi RP) lub innemu cudzoziemcowi.

Tutaj prawo robi bardzo ostre cięcie. Wszystko zależy od tego, na jakiej podstawie dziedziczysz. Zrozumienie tego mechanizmu może uratować Cię przed utratą majątku.

Wyobraź sobie taką sytuację z mojej praktyki (zmienione dane): Obywatel Ukrainy, Pan Petro, mieszkał w Polsce od lat. Zaprzyjaźnił się z sąsiadem, też obywatelem Ukrainy. Pan Petro spisał testament, w którym zapisał mieszkanie sąsiadowi. Pan Petro zmarł.

Sąsiad poszedł do notariusza po poświadczenie dziedziczenia i usłyszał: „Stop. Pan nabywa nieruchomość na podstawie testamentu. Musi Pan mieć zgodę Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji”.

Zezwolenie MSWiA a dziedziczenie to temat rzeka. Jeśli jesteś cudzoziemcem spoza Europejskiego Obszaru Gospodarczego (EOG) i dziedziczysz testamentowo, masz 2 lata od otwarcia testamentu na uzyskanie tej zgody. Jeśli jej nie uzyskasz (lub nie złożysz wniosku), własność nieruchomości nie przejdzie na Ciebie, a wejdą w grę zasady dziedziczenia ustawowego (czyli nieruchomość trafi do rodziny zmarłego, a nie do Ciebie).

Karta pobytu a spadek – czy status w Polsce pomaga?

Często pytacie mnie: „Mam kartę stałego pobytu, czy to mnie zwalnia z formalności?”. Odpowiedź brzmi: to zależy.

Samo posiadanie karty pobytu czasowego zazwyczaj nie zmienia Twojej pozycji w kontekście wymogu zezwolenia na nabycie nieruchomości. Jednakże, jeśli posiadasz zezwolenie na pobyt stały lub jesteś rezydentem długoterminowym UE i mieszkasz w Polsce od co najmniej 5 lat, możesz korzystać ze zwolnień przewidzianych w ustawie. Warto jednak pamiętać, że każdy przypadek jest inny, a przepisy dotyczące strefy nadgranicznej są jeszcze bardziej restrykcyjne.

Dlatego w mojej kancelarii, zanim złożymy wniosek o stwierdzenie nabycia spadku, zawsze najpierw audytujemy status pobytowy Klienta. Dzięki temu moi Klienci śpią spokojnie, wiedząc, że nie walczą o puste tytuły prawne, których nie wpiszą do księgi wieczystej.

Podwójne opodatkowanie spadku – jak nie płacić dwa razy?

Kolejny „ból głowy” to podatki. Spadek z zagranicy lub po cudzoziemcu w Polsce może podlegać opodatkowaniu w obu krajach. Polska ma podpisane umowy o unikaniu podwójnego opodatkowania z wieloma krajami, ale – uwaga – większość z nich dotyczy podatku dochodowego (PIT), a nie podatku od spadków i darowizn!

W Polsce obowiązek podatkowy powstaje, jeśli nabywasz rzeczy znajdujące się w Polsce LUB jeśli w chwili otwarcia spadku byłeś obywatelem polskim lub miałeś tu stałe miejsce zamieszkania. Oznacza to, że polski Urząd Skarbowy upomni się o swoje.

Warto tutaj wspomnieć o instytucji, jaką jest podatek od spadku z zagranicy. Jeśli przeoczysz terminy zgłoszenia, ulga przepadnie bezpowrotnie, a podatek trzeba będzie zapłacić według skali.

Jakie dokumenty będą potrzebne?

Sprawa po cudzoziemcu to biurokracja do kwadratu. Polski sąd lub notariusz będą wymagać:

• Aktu zgonu (często z klauzulą Apostille lub legalizacją).
• Tłumaczenia przysięgłego wszystkich dokumentów na język polski.
• Ustalenia kręgu spadkobierców. Jeśli zmarły pochodził z kraju, gdzie nie ma centralnego rejestru PESEL, udowodnienie, że nie ma innych dzieci, bywa wyzwaniem.

Często konieczne jest uzyskanie dokumentu potwierdzającego prawo obce, jeśli testament notarialny wskazał inne prawo właściwe. Czasami łatwiej jest przeprowadzić sprawę za granicą i uzyskać Europejskie Poświadczenie Spadkowe, które jest honorowane w Polsce bez dodatkowych procedur (z wyjątkiem wspomnianej zgody MSWiA przy nieruchomościach).

Pamiętaj również, że jeśli długi spadkowe przewyższają aktywa, warto rozważyć odrzucenie spadku. Procedura ta w przypadku elementu zagranicznego również wymaga dochowania polskich terminów (6 miesięcy od momentu dowiedzenia się o tytule powołania), chyba że prawo obce stanowi inaczej.

Jeśli sytuacja jest skomplikowana, a spadkobiercy są w konflikcie, konieczny może być sądowy dział spadku. W takim procesie sąd nie tylko ustali udziały, ale też rozliczy ewentualne nakłady, które cudzoziemiec poczynił na majątek w Polsce.

Na koniec – kwestia roszczeń finansowych. W prawie polskim istnieje instytucja zachowku. Jeśli prawo właściwe dla spadku to prawo polskie, pominięci w testamencie bliscy mogą żądać od Ciebie pieniędzy. Warto o tym pamiętać i sprawdzić, czy przysługuje im zachowek.

FAQ – Najczęściej zadawane pytania