Stwierdzenie nabycia spadku po cudzoziemcu

1. Obywatelstwo spadkodawcy a jurysdykcja krajowa – gdzie złożyć wniosek?

Kiedy do mojej kancelarii trafiają Klienci ze sprawami „międzynarodowymi”, zazwyczaj pierwsze pytanie brzmi: „Pani Mecenas, ojciec był Niemcem, czy muszę jechać do sądu w Berlinie?”. Odpowiedź, jak to w prawie bywa, brzmi: to zależy. Ale nie zależy już tak bardzo od paszportu, jak kiedyś.

Musisz wiedzieć, że w sprawach spadkowych w Unii Europejskiej zaszła rewolucja za sprawą Rozporządzenia nr 650/2012. Obecnie obywatelstwo spadkodawcy schodzi na drugi plan. Kluczowym pojęciem, które musisz zrozumieć, jest „miejsce zwykłego pobytu”.

Jeśli Twój bliski, będący cudzoziemcem, ostatnie lata życia spędził w Polsce – tutaj pracował, miał mieszkanie, przyjaciół, tutaj leczył się i tutaj zmarł – to z bardzo dużym prawdopodobieństwem jurysdykcja krajowa będzie należeć do sądów polskich. Oznacza to, że sprawę załatwisz w sądzie rejonowym właściwym dla jego ostatniego miejsca zamieszkania w Polsce, bez konieczności wyjazdu za granicę. To ogromne ułatwienie logistyczne i finansowe.

Warto jednak pamiętać, że samo ustalenie tego faktu bywa przedmiotem sporu. Jeśli rodzina jest skłócona, inni spadkobiercy mogą próbować udowodnić, że pobyt w Polsce był tylko tymczasowy, by przenieść sprawę do sądu w innym kraju, gdzie przepisy są dla nich korzystniejsze (np. w kwestii wysokości zachowku).

2. Czy polski sąd zajmie się sprawą, gdy cudzoziemiec nie mieszkał w Polsce?

Sytuacja komplikuje się, gdy cudzoziemiec zmarł za granicą i tam też mieszkał na stałe, ale pozostawił w Polsce majątek – na przykład mieszkanie w Poznaniu lub działkę na Mazurach. Czy wtedy musisz prowadzić sprawę za granicą?

Tutaj wchodzimy w niuanse przepisów Kodeksu postępowania cywilnego (KPC). Polski sąd może zająć się sprawą (czyli posiadać jurysdykcję), jeżeli majątek spadkowy albo znaczna jego część znajduje się w Polsce. Jest to tzw. jurysdykcja konieczna lub uzupełniająca. Często w takich sytuacjach Klienci decydują się na przeprowadzenie postępowania w Polsce tylko co do majątku położonego w naszym kraju. Warto jednak skonsultować to z prawnikiem, ponieważ rozbicie sprawy na dwa kraje generuje podwójne koszty i chaos prawny.

Jeżeli zdecydujemy się na drogę sądową w Polsce, musimy być przygotowani na to, że sąd będzie badał swoją właściwość z urzędu. Nie wystarczy napisać w w pozwie „zmarły miał mieszkanie w Polsce”. Sąd będzie wymagał dowodów – odpisów ksiąg wieczystych, wypisów z rejestru gruntów, a czasem nawet zeznań świadków.

3. Prawo właściwe a miejsce rozprawy – pułapka, o której mało kto wie

To jest moment, w którym wielu Klientów otwiera szeroko oczy ze zdziwienia. Fakt, że sprawa toczy się przed polskim sądem (bo np. zmarły tu mieszkał), wcale nie oznacza automatycznie, że sąd zastosuje polskie prawo spadkowe! To są dwie odrębne kwestie: jurysdykcja krajowa (kto sądzi) oraz prawo właściwe (według jakich reguł sądzi).

Zgodnie z unijnym rozporządzeniem, prawem właściwym dla ogółu spraw spadkowych jest prawo państwa, w którym zmarły miał miejsce zwykłego pobytu w chwili śmierci. Ale uwaga – spadkodawca mógł w testamencie dokonać wyboru prawa ojczystego (professio iuris). Jeśli Twój ojciec-Cudzoziemiec wybrał w testamencie prawo swojego kraju, polski sędzia w Poznaniu będzie musiał otworzyć zagraniczny kodeks cywilny i orzekać na jego podstawie.

Stosowanie prawa obcego przez polski sąd to proces długotrwały. Sąd zazwyczaj musi zwrócić się do Ministerstwa Sprawiedliwości lub biegłych o ustalenie treści obcego prawa. To wydłuża postępowanie spadkowe o wiele miesięcy. Dlatego tak ważne jest, aby już na etapie analizy sprawy wiedzieć, z jakiego porządku prawnego będziemy korzystać.

4. Jak wygląda procedura w praktyce?

Jeżeli ustaliliśmy, że polski sąd jest właściwy, procedura przypomina standardowe postępowanie, ale z kilkoma „dodatkami”.

Po pierwsze, dokumenty. Wniosek o stwierdzenie nabycia spadku po cudzoziemcu musi być poparty aktami stanu cywilnego. Akty urodzenia, małżeństwa czy zgonu wystawione za granicą muszą zostać przetłumaczone przez tłumacza przysięgłego na język polski. W przypadku dokumentów z UE często wystarczą druki wielojęzyczne, ale dokumenty z USA czy Wielkiej Brytanii (po Brexicie) mogą wymagać tzw. klauzuli Apostille.

Po drugie, uczestnicy. Sąd musi powiadomić wszystkich potencjalnych spadkobierców. Jeśli mieszkają za granicą, doręczenia pism sądowych trwają miesiącami. Tutaj ogromną rolę gra doświadczony pełnomocnik, który dopilnuje, aby sąd korzystał z szybszych ścieżek doręczeń w ramach pomocy prawnej UE.

Po trzecie, podatki. Pamiętaj, że stwierdzenie nabycia spadku to dopiero wstęp. Kolejnym krokiem jest podatek od spadku z zagranicy. Polscy rezydenci podatkowi co do zasady płacą podatek w Polsce od całego światowego majątku, chyba że umowa o unikaniu podwójnego opodatkowania stanowi inaczej.

Częstym problemem jest też sytuacja, w której w skład spadku wchodzi firma. Wtedy konieczne może być ustanowienie zarządu sukcesyjnego, co przy elemencie zagranicznym jest podwójnie skomplikowane.

5. Alternatywa: Europejskie Poświadczenie Spadkowe

Jeśli sprawa dotyczy kraju Unii Europejskiej, zamiast tradycyjnego stwierdzenia nabycia spadku, możemy wnioskować o wydanie Europejskiego Poświadczenia Spadkowego (EPS). Dokument ten jest automatycznie uznawany we wszystkich krajach członkowskich (z wyjątkiem Danii i Irlandii). To świetne rozwiązanie, jeśli spadkodawca miał konta w bankach w różnych krajach.

Wniosek o EPS można złożyć zarówno do sądu, jak i udać się do notariusza (jeśli wszyscy spadkobiercy są zgodni). Koszt jest nieco wyższy niż standardowego stwierdzenia, ale oszczędza mnóstwo problemów z uznawaniem polskich wyroków za granicą.

FAQ – Najczęściej zadawane pytania