Wniosek o stwierdzenie nabycia spadku po osobie zmarłej za granicą – gdzie złożyć?

1. Gdzie złożyć wniosek? Zasada „zwykłego pobytu”

Kiedy trafia do mnie Klient z pytaniem o spadek po ojcu, który zmarł w Niemczech, Wielkiej Brytanii czy Holandii, zazwyczaj zaczynamy od mapy. Nie chodzi jednak o geografię, ale o „mapę życiową” zmarłego. To kluczowe, bo w Unii Europejskiej (z wyjątkami, o których powiem za chwilę) obowiązuje Rozporządzenie spadkowe nr 650/2012.

Zasada jest prosta w teorii, ale skomplikowana w życiu: sądem właściwym jest sąd tego kraju, w którym zmarły miał miejsce zwykłego pobytu w chwili śmierci.

Co to oznacza dla Ciebie? Jeśli Twój tata pracował w Niemczech od 15 lat, miał tam mieszkanie, konto w banku, lekarza i przyjaciół – sprawę spadkową co do zasady powinien rozstrzygać sąd niemiecki. Nawet jeśli tata był Polakiem i chciał być pochowany w Poznaniu.

Dlaczego to takie ważne? Ponieważ jeśli złożysz wniosek o stwierdzenie nabycia spadku w polskim sądzie, a sędzia ustali, że zmarły „żył” za granicą, wniosek zostanie odrzucony. Stracisz czas (często kilka miesięcy) i opłatę sądową.

2. Czy mogę załatwić sprawę w Polsce, mimo śmierci za granicą?

To pytanie słyszę najczęściej. I odpowiedź brzmi: tak, ale trzeba to dobrze uargumentować. Prawo daje nam pewne furtki, z których w mojej kancelarii korzystamy, aby oszczędzić Klientom kosztownych procesów za granicą.

Łącznik obywatelstwa i majątku

Polski sąd może zająć się sprawą (jurysdykcja krajowa), jeżeli zmarły był obywatelem polskim ORAZ zachodzi jeden z wyjątków przewidzianych w Kodeksie postępowania cywilnego lub prawie unijnym. Czasami wystarczy wykazać, że mimo pobytu za granicą, zmarły planował powrót, a jego pobyt tam był tymczasowy (np. kontraktowy).

Pamiętaj też, że jeśli sprawa dotyczy nieruchomości położonej w Polsce, polski sąd zawsze będzie miał jurysdykcję cząstkową – czyli będzie mógł orzekać o dziedziczeniu tego konkretnego domu czy mieszkania.

3. Dokumenty i pułapki formalne – na co uważać?

Niezależnie od tego, czy sprawa toczy się w Poznaniu, czy w Berlinie, biurokracja będzie Twoim przeciwnikiem. Jeśli decydujemy się na postępowanie spadkowe w Polsce po osobie zmarłej za granicą, sąd będzie wymagał kompletu dokumentów.

Podstawą jest oczywiście zagraniczny akt zgonu. I tu pierwsza uwaga: polski sąd nie przyjmie dokumentu w języku obcym. Musisz zlecić tłumaczenie przysięgłe lub uzyskać wielojęzyczny odpis skrócony aktu stanu cywilnego (na druku międzynarodowym). Często też konieczna jest rejestracja zagranicznego aktu zgonu w polskim Urzędzie Stanu Cywilnego (transkrypcja).

Jeśli w grę wchodzi dziedziczenie ustawowe, będziesz potrzebować również aktów urodzenia i małżeństwa pozostałych spadkobierców.

4. Historia z kancelarii: Przypadek Pana Marka

Chcę Ci opowiedzieć historię, która idealnie obrazuje ten problem. Pan Marek przyszedł do mnie z testamentem własnoręcznym swojego ojca. Ojciec zmarł we Francji, gdzie pracował dorywczo na budowach przez ostatnie 4 lata. We Francji nie miał żadnego majątku poza starym samochodem i kontem z bieżącą wypłatą. Cały majątek – dom i działki – był pod Poznaniem.

Teoretycznie, skoro ojciec żył we Francji 4 lata, sprawę powinien przejąć sąd francuski. To byłaby katastrofa finansowa dla Pana Marka (koszty prawnika we Francji idą w tysiące euro). Co zrobiliśmy?

Dzięki temu Pan Marek zaoszczędził ogromną kwotę i uzyskał postanowienie w ciągu 4 miesięcy, co pozwoliło mu szybko przeprowadzić dział spadku z siostrą.

5. Europejskie Poświadczenie Spadkowe (EPS) – paszport dla spadkobiercy

Jeżeli majątek znajduje się w kilku krajach (np. mieszkanie w Polsce i konto w Hiszpanii), klasyczne stwierdzenie nabycia spadku może nie wystarczyć. Wtedy z pomocą przychodzi EPS.

To jednolity dokument uznawany w całej UE (oprócz Danii i Irlandii). Możesz uzyskać go w Polsce (u notariusza jako akt poświadczenia dziedziczenia z elementem europejskim lub w sądzie). EPS pozwala Ci iść do banku w Hiszpanii i wypłacić pieniądze bez konieczności przeprowadzania osobnej sprawy sądowej w Madrycie.

Warto jednak pamiętać, że uzyskanie EPS jest nieco droższe i bardziej sformalizowane niż zwykłe postanowienie sądu. Czasami też, gdy w grę wchodzi spór o zachowek, EPS nie rozwiązuje wszystkich problemów, bo dotyczy tylko ustalenia, kto jest spadkobiercą, a nie roszczeń pieniężnych.

6. Prawo właściwe a miejsce sądu – to nie to samo!

To jest ten moment, w którym musisz się skupić, bo to najbardziej skomplikowany, ale kluczowy element. Fakt, że sprawę prowadzi polski sąd, nie zawsze oznacza, że będzie stosował polskie prawo.

Jeśli zmarły mieszkał na stałe w Niemczech, ale sprawę jakimś cudem przejmie polski sędzia (np. dotyczy nieruchomości w Polsce), sędzia ten może być zmuszony stosować… prawo niemieckie. A prawo niemieckie ma zupełnie inne zasady dotyczące np. wydziedziczenia czy kręgu spadkobierców.

Dlatego tak ważne jest, aby osoba mieszkająca za granicą dokonała w testamencie tzw. wyboru prawa (profesjo juris). Wystarczy jedno zdanie w testamencie: „Chcę, aby prawem właściwym dla mojego spadku było prawo polskie”. To proste zdanie potrafi uchronić rodzinę przed chaosem prawnym. Jeśli masz bliskich za granicą, koniecznie im o tym powiedz.

7. Spadek z Wielkiej Brytanii (UK) i USA – poza Unią

Wspomniałam o Rozporządzeniu UE, ale co z krajami takimi jak Wielka Brytania (po Brexicie) czy USA? Tutaj sytuacja jest trudniejsza. Te kraje nie podlegają pod wspólne unijne przepisy.

W przypadku spadku z zagranicy spoza UE, często mamy do czynienia z koniecznością prowadzenia dwóch niezależnych postępowań – jednego w Polsce (dla majątku polskiego) i drugiego za granicą (dla tamtejszego majątku). Polskie sądy nie mają jurysdykcji nad nieruchomościami położonymi np. w Chicago czy Londynie.

To rodzi ryzyko podwójnego opodatkowania, choć Polska ma podpisane umowy z wieloma krajami o unikaniu tego procederu. Ważne jest, abyś przed podjęciem działań skonsultował się z prawnikiem, który sprawdzi aktualne umowy międzynarodowe.

FAQ – Najczęściej zadawane pytania