Zachowek a darowizna na fundację / kościół

Czy darowizna na cel społeczny wlicza się do zachowku?

To jedno z najczęstszych pytań, jakie słyszę w kancelarii, gdy rodzina dowiaduje się, że „ojciec wszystko przepisał na kościół” albo „mama oddała mieszkanie fundacji”. Emocje w takich sprawach są ogromne, bo z jednej strony mamy szczytny cel, a z drugiej – poczucie krzywdy najbliższych.

Musisz wiedzieć jedną rzecz: polskie prawo spadkowe bardzo mocno chroni interesy najbliższej rodziny. Instytucja, jaką jest zachowek, ma na celu zabezpieczenie finansowe dzieci, małżonka czy rodziców zmarłego, niezależnie od jego woli.

Zasada jest prosta: darowizny na rzecz osób spoza rodziny (w tym fundacji, stowarzyszeń czy kościoła) dolicza się do spadku przy obliczaniu zachowku. Ustawodawca nie wprowadził zwolnienia dla „szlachetnych celów”. Gdyby tak było, bardzo łatwo byłoby obejść przepisy o zachowku, tworząc np. prywatne fundacje.

Zanim przejdziemy do wyjątków, warto zrozumieć, że sama procedura jest skomplikowana. Najpierw musimy ustalić tzw. „substrat zachowku”, czyli wirtualną wartość majątku, jaka istniałaby, gdyby darowizny nie było. Dopiero wtedy wiemy, jak obliczyć zachowek należny Tobie.

Darowizny drobne zwyczajowo przyjęte – furtka w przepisach

Kodeks cywilny wprowadza istotny wyjątek. Nie dolicza się do spadku drobnych darowizn, zwyczajowo w danych stosunkach przyjętych. Co to oznacza w praktyce w relacji z kościołem lub fundacją?

Sąd oceniając, czy darowizna była „drobna”, bierze pod uwagę sytuację majątkową darczyńcy. Dla milionera „drobną” darowizną może być 10 000 zł na remont dachu kościoła. Dla emeryta z minimalnym świadczeniem – taka kwota to majątek życia. Darowizny drobne zwyczajowo przyjęte to zazwyczaj:

• Datki na tacę,
• Wpłaty na WOŚP, Caritas czy zbiórki internetowe (o ile są adekwatne do zarobków),
• Prezenty okolicznościowe o umiarkowanej wartości.

Jeśli jednak przedmiotem darowizny jest nieruchomość, samochód albo oszczędności całego życia – nigdy nie zostanie to uznane za drobną darowiznę. Wtedy zachowek od darowizny będzie się należał.

Pułapka 10 lat – kiedy fundacja nie zapłaci?

To jest moment, w którym sprawy się komplikują i gdzie najczęściej potrzebna jest analiza akt. Zgodnie z art. 994 Kodeksu cywilnego, do zachowku nie dolicza się darowizn dokonanych przed więcej niż dziesięciu laty, licząc wstecz od otwarcia spadku (śmierci), o ile były one dokonane na rzecz osób niebędących spadkobiercami ani uprawnionymi do zachowku.

Dlatego tak ważne jest ustalenie, czy obdarowana organizacja nie została przypadkiem powołana do spadku choćby w ułamkowej części. Jeśli tak – przedawnienie zachowku (w rozumieniu tego 10-letniego limitu) może nie zadziałać na jej korzyść.

Historia z życia wzięta: Pan Tomasz kontra zakon

Prowadziłam sprawę Pana Tomasza (imię zmienione), którego matka w ostatnich latach życia mocno związała się ze zgromadzeniem zakonnym. Kobieta była samotna, a zakonnice pomagały jej w codziennych sprawach. W akcie wdzięczności, 3 lata przed śmiercią, przepisała na zakon swoje mieszkanie w Poznaniu umową darowizny. Pan Tomasz, jedyny syn, dowiedział się o tym dopiero po pogrzebie.

Zakon argumentował, że była to wola zmarłej i „ofiara na cele kultu religijnego”. Jednak przepisy są nieubłagane. Skoro darowizna nastąpiła 3 lata przed śmiercią (mniej niż 10 lat), a Pan Tomasz jest spadkobiercą ustawowym, wartość mieszkania musiała zostać doliczona do masy spadkowej.

Ostatecznie wynegocjowaliśmy ugodę. Zakon wypłacił Panu Tomaszowi kwotę odpowiadającą połowie wartości udziału, jaki by odziedziczył. Gdybyśmy nie sprawdzili dokładnie ksiąg wieczystych i dat, Pan Tomasz mógłby uwierzyć, że „z kościołem się nie wygra”. A to nieprawda.

Jak obliczyć wartość darowizny na cel społeczny?

Kolejnym problemem jest wycena. Często słyszę: „Ale ta działka była przekazana pod budowę hospicjum, więc jest warta mniej”. To błąd. Wartość przedmiotu darowizny oblicza się według stanu z chwili jej dokonania, ale według cen z chwili orzekania o zachowku.

Oznacza to, że jeśli ojciec oddał fundacji kamienicę w 2015 roku, to sprawdzamy, w jakim była stanie wtedy (np. do remontu), ale wyceniamy ją tak, jakby ten „remontowany” budynek był sprzedawany dzisiaj. W skomplikowanych przypadkach konieczne są koszty biegłego sądowego, który precyzyjnie oszacuje kwotę.

Warto też pamiętać, że w skrajnych przypadkach sąd może zastosować miarkowanie zachowku (art. 5 KC). Dzieje się tak, gdy nakazanie zapłaty pełnej kwoty przez fundację charytatywną byłoby sprzeczne z zasadami współżycia społecznego. Nie jest to jednak reguła, a wyjątkowa sytuacja.

FAQ – Najczęściej zadawane pytania