Ubezwłasnowolnienie a darowizna

Ubezwłasnowolnienie a możliwość dokonania darowizny – podstawy

Kiedy w rodzinie pojawia się ciężka choroba – Alzheimer, demencja czy udar – często pojawia się też lęk o majątek. Zdarza się, że Klienci przychodzą do mojej kancelarii w Poznaniu przerażeni, bo dowiedzieli się, że „babcia przepisała mieszkanie na wnuczka”, mimo że od lat nie poznaje nikogo z rodziny. Wtedy kluczowym pytaniem staje się: czy taka czynność jest w ogóle ważna?

Musisz wiedzieć, że prawo stawia sprawę jasno. Jeśli osoba została ubezwłasnowolniona całkowicie, traci ona zdolność do czynności prawnych. Oznacza to, że nie może skutecznie podpisać umowy darowizny u notariusza. Jeśli to zrobi – czynność jest nieważna. Notariusz, widząc stan takiej osoby lub wiedząc o jej statusie prawnym, powinien odmówić sporządzenia aktu.

Sytuacja komplikuje się, gdy mówimy o ubezwłasnowolnieniu częściowym lub sytuacji, w której wyroku jeszcze nie ma, ale choroba jest zaawansowana. Wtedy często konieczne jest sięgnięcie po dostęp do dokumentacji medycznej, aby udowodnić stan faktyczny.

Warto pamiętać, że samo ubezwłasnowolnienie spadkodawcy to proces, który ma na celu jego ochronę, a nie ułatwienie przejęcia majątku przez rodzinę. Sąd zawsze patrzy na dobro osoby chorej, a nie na plany spadkowe jej dzieci.

Czy opiekun może zrobić darowiznę w imieniu podopiecznego?

To jedno z najczęściej zadawanych pytań. Jesteś opiekunem prawnym rodzica, zarządzasz jego kontem i zastanawiasz się, czy możesz przekazać wnukowi pieniądze na studia albo przepisać działkę, którą i tak obiecano mu lata temu.

Odpowiedź brzmi: Co do zasady – NIE.

Kodeks rodzinny i opiekuńczy zawiera bardzo surowy zakaz. Opiekun nie może reprezentować osób pozostających pod jego opieką przy czynnościach prawnych między tymi osobami a opiekunem albo jego bliskimi. Ale to nie wszystko. Istnieje szersza zasada: opiekun nie może dokonywać darowizn z majątku podopiecznego.

Dlaczego? Bo darowizna to uszczuplenie majątku podopiecznego bez żadnego ekwiwalentu. Rolą opiekuna jest dbanie o to, by majątek służył osobie ubezwłasnowolnionej – na jej leczenie, rehabilitację, czy godne życie (np. w DPS). Rozdawanie tego majątku stoi w sprzeczności z dobrem podopiecznego.

Jeśli spróbujesz obejść ten zakaz, narazisz się nie tylko na nieważność umowy, ale też na odpowiedzialność karną i cywilną. Może to również wpłynąć na późniejszą odpowiedzialność za długi spadkowe lub roszczenia rodziny.

Ważność darowizny osoby chorej (przed ubezwłasnowolnieniem)

Bardzo często spotykam się z sytuacją, gdzie darowizna została dokonana, zanim sąd wydał postanowienie o ubezwłasnowolnieniu. Rodzina pyta: „Czy skoro tata był już wtedy chory na Alzheimera, to umowa jest ważna?”.

Tutaj wchodzimy na grunt art. 82 Kodeksu cywilnego. Mówi on o stanie wyłączającym świadome albo swobodne podjęcie decyzji. Jeśli w momencie wizyty u notariusza darczyńca znajdował się w stanie, który uniemożliwiał mu zrozumienie tego, co robi – darowizna jest nieważna.

Aby to udowodnić, nie wystarczą Twoje zeznania. W sądzie konieczne będą:

• Zeznania świadków (sąsiadów, opiekunek),
• Dokumentacja medyczna z okresu sporządzania umowy,
• Opinia biegłych (psychiatry, neurologa).

Często pytacie też o koszty biegłego sądowego w takich sprawach – są one niezbędne, bo sędzia nie jest lekarzem i musi opierać się na wiedzy specjalistycznej.

Zgoda sądu opiekuńczego – kiedy jest wymagana?

Każda ważniejsza czynność dotycząca majątku osoby ubezwłasnowolnionej wymaga zgody sądu opiekuńczego. Dotyczy to np. sprzedaży mieszkania, odrzucenia spadku czy likwidacji lokat. Ale czy sąd zgodzi się na darowiznę?

W praktyce – bardzo rzadko. Sąd działa w interesie osoby ubezwłasnowolnionej. Argument „wnuczka potrzebuje mieszkania” nie jest dla sądu argumentem prawnym. Dla sądu liczy się to, czy wyzbycie się mieszkania nie zaszkodzi choremu (np. pozbawiając go środków na prywatną opiekę). Jeśli jednak darowizna została już dokonana bezprawnie, może to rodzić skomplikowane skutki, np. przy obliczaniu zaliczenia darowizny na schedę spadkową w przyszłości.

Pamiętaj też, że działania opiekuna są kontrolowane. Jeśli sąd uzna, że działasz na szkodę podopiecznego, możesz zostać odwołany, a w skrajnych przypadkach odpowiadać karnie.

Warto też wiedzieć, że jeśli darowizna jednak się utrzyma, może ona w przyszłości wpłynąć na zachowek od darowizny, który obdarowany będzie musiał wypłacić reszcie rodziny. To system naczyń połączonych.

FAQ – Najczęściej zadawane pytania