Zrzeczenie się prawa do zachowku po śmierci

Czy można zrzec się zachowku po śmierci? Wyjaśniam pojęcia

Wiem, że język prawniczy bywa mylący. Kiedy przychodzą do mnie Klienci, często używają skrótów myślowych. Mówią: „Pani Aniu, chcę się zrzec zachowku, bo ojciec już nie żyje, a ja nie chcę pieniędzy od brata”. Intencja jest jasna – chcesz czystej karty i spokoju w rodzinie. Jednak prawo jest tutaj bardzo precyzyjne i musimy nazwać rzeczy po imieniu, żebyś nie popełnił błędu.

Musisz wiedzieć, że w Kodeksie cywilnym instytucja o nazwie „umowa o zrzeczenie się dziedziczenia” jest zarezerwowana wyłącznie dla sytuacji, gdy spadkodawca jeszcze żyje. To ten moment, kiedy idziesz z ojcem lub matką do notariusza i ustalacie: „Mamo, nie chcę po Tobie dziedziczyć”.

Co jednak, gdy bliski już odszedł? Wtedy roszczenie o zachowek staje się „długiem spadkowym”. Spadkobierca jest dłużnikiem, a Ty – wierzycielem. Żeby „zrzec się” zachowku w tym momencie, musisz po prostu zwolnić spadkobiercę z tego długu. Efekt jest ten sam – nie dostajesz pieniędzy, a druga strona nie musi płacić – ale podstawa prawna i sposób działania są zupełnie inne.

Dlatego, jeśli Twoim celem jest całkowite zamknięcie tematu finansowego z rodzeństwem czy rodzicem, musimy skonstruować odpowiednią umowę cywilnoprawną, a nie biec do sądu z wnioskiem o odrzucenie spadku.

Umowa ze spadkobiercą o zwolnienie z długu – jak to zrobić?

Skoro już ustaliliśmy, że po śmierci nie „zrzekamy się” zachowku w trybie spadkowym, ale zwalniamy z długu, przyjrzyjmy się, jak to wygląda w praktyce. To najczęstszy scenariusz, jaki realizuję w mojej kancelarii w Poznaniu, gdy strony chcą się dogadać.

Umowa o zwolnienie z długu (art. 508 Kodeksu cywilnego) to dokument, w którym oświadczasz, że rezygnujesz z dochodzenia zapłaty, a spadkobierca to zwolnienie przyjmuje. To szalenie ważne: to musi być umowa dwustronna. Nie wystarczy, że wyślesz bratu list: „Nie chcę kasy”. On musi się na to zgodzić (choć rzadko się zdarza, by ktoś protestował przeciwko temu, że nie musi płacić).

Forma zrzeczenia się – czy potrzebuję notariusza?

To jedno z pytań, które słyszę niemal na każdym spotkaniu. „Pani Mecenas, czy musimy iść do notariusza i płacić taksę, czy wystarczy kartka papieru?”.

Dobra wiadomość jest taka, że zwykła forma pisemna jest zazwyczaj wystarczająca dla ważności umowy o zwolnienie z długu obejmującego zachowek (który jest roszczeniem pieniężnym). Prawo nie wymusza tutaj aktu notarialnego pod rygorem nieważności – w przeciwieństwie do umowy o zrzeczenie się dziedziczenia za życia, która bez notariusza byłaby nieważna.

Są jednak wyjątki i sytuacje, w których sugeruję wizytę w kancelarii notarialnej:

• Jeśli w zamian za rezygnację z zachowku masz otrzymać własność nieruchomości (tzw. datio in solutum – świadczenie w miejsce wykonania).
• Jeśli zależy Ci na absolutnej pewności co do daty i tożsamości osób podpisujących (np. gdy relacje w rodzinie są napięte i boisz się, że ktoś potem powie: „To nie mój podpis!”).

Przykład z życia Kancelarii: Historia Marka i jego siostry

Chcę Ci opowiedzieć o sprawie Pana Marka z Poznania (imiona zmienione), którą prowadziłam w zeszłym roku. Ojciec Pana Marka zostawił testament, w którym wszystko przepisał córce, Ani. Pan Marek, jako syn, miał pełne prawo do zachowku.

Marek był zamożnym człowiekiem i wiedział, że Ania opiekuje się chorą matką. Nie chciał od niej pieniędzy. Przyszedł do mnie z pytaniem: „Czy mogę napisać oświadczenie, że nie chcę tych pieniędzy, żeby Ania nie bała się brać kredytu na remont?”.

Gdyby Marek po prostu milczał (licząc na przedawnienie), bank udzielający Ani kredytu mógłby uznać zachowek za potencjalny dług i odmówić finansowania. Przygotowaliśmy więc umowę o zwolnienie z długu. W dokumencie precyzyjnie określiliśmy, że Marek zwalnia Anię z obowiązku zapłaty zachowku wynikającego z otwarcia spadku po ojcu, a Ania to zwolnienie przyjmuje. Dokument podpisali przy kawie. Koszt? Ułamek tego, co kosztowałby proces, a wartość emocjonalna – bezcenna. Rodzeństwo zachowało świetne relacje.

Podatki i wierzyciele – pułapki ukryte w detalach

Rezygnacja z pieniędzy brzmi szlachetnie, ale Urząd Skarbowy i wierzyciele mogą na to patrzeć inaczej. Musisz być tego świadomy.

Kwestia podatkowa: Zwolnienie z długu pod tytułem darmym jest traktowane przez prawo podatkowe analogicznie do darowizny (a ściślej: może powodować powstanie przychodu). Jeśli rezygnujesz z zachowku na rzecz osoby z tzw. I grupy podatkowej (np. rodzeństwa, rodziców), zazwyczaj można skorzystać ze zwolnienia z podatku, ale trzeba to odpowiednio zgłosić. Jeśli jednak robisz to na rzecz osoby dalszej, może pojawić się podatek od zachowku (a w zasadzie od uzyskanego przysporzenia w wyniku umorzenia długu).

Kwestia wierzycieli: To bardzo ważny punkt. Jeśli masz długi (np. u komornika) i zrzekasz się zachowku, działasz na szkodę swoich wierzycieli. Pozbawiasz się majątku, z którego mogliby się zaspokoić. W takiej sytuacji wierzyciel może złożyć tzw. skargę pauliańską i domagać się uznania Twojego zrzeczenia za bezskuteczne. W efekcie komornik i tak może „sięgnąć” po ten zachowek od spadkobiercy, mimo Waszej umowy.

FAQ – Najczęściej zadawane pytania