Czy można wydziedziczyć małżonka

Kiedy pominięcie w testamencie to za mało?

Wielu Klientów, którzy przychodzą do mojej kancelarii w Poznaniu, jest przekonanych, że sprawa jest prosta. Mówią: „Pani Mecenas, przepisałem wszystko na córkę, więc moja żona nic nie dostanie”. Niestety, muszę wtedy ostudzić ich entuzjazm. Prawo spadkowe w Polsce bardzo mocno chroni najbliższą rodzinę, a małżonek znajduje się na szczycie tej listy chronionych.

Musisz zrozumieć fundamentalną różnicę między pominięciem a wydziedziczeniem. Jeśli sporządzisz testament, w którym powołasz do spadku tylko dzieci, to małżonek rzeczywiście nie stanie się właścicielem majątku (nie będzie dziedziczył wprost). Jednakże, zgodnie z przepisami, przysługuje mu roszczenie o zachowek. To oznacza, że Twoje dzieci będą musiały wypłacić mu równowartość połowy (a czasem nawet 2/3) tego, co otrzymałby, gdyby testamentu nie było.

Aby całkowicie odciąć małżonka od pieniędzy – czyli pozbawić go nawet zachowku – musisz sięgnąć po instytucję wydziedziczenia. Jest to swego rodzaju „kara cywilna” za naganne zachowanie wobec spadkodawcy. Nie jest to jednak proste i wymaga precyzji aptekarskiej przy konstruowaniu zapisów ostatniej woli. Jeśli zrobisz to błędnie, wydziedziczenie żony w testamencie zostanie podważone w sądzie, a Twoja wola zignorowana.

Skuteczne wydziedziczenie żony lub męża – 3 twarde przesłanki

Prawo nie pozwala wydziedziczyć małżonka z błahego powodu. Kłótnia o brudne naczynia czy „niezgodność charakterów” to za mało. Aby zapis w testamencie był skuteczny i utrzymał się w sądzie (gdy małżonek na pewno będzie próbował go podważyć, czytając np. o tym jak podważyć testament), musisz udowodnić jedną z trzech przesłanek z art. 1008 Kodeksu cywilnego.

Oto przyczyny wydziedziczenia małżonka, które uznaje polski sąd:

• 1. Uporczywe niedopełnianie obowiązków rodzinnych. To najczęstsza przyczyna. Chodzi tu o sytuacje, w których małżonek zerwał kontakt, nie interesuje się Twoim losem, nie pomaga Ci w chorobie lub starości, mimo że ma taką możliwość. Kluczowe słowo to „uporczywe” – jednorazowa awantura nie wystarczy. Musi to być stan trwający długo.
• 2. Dopuszczenie się umyślnego przestępstwa. Chodzi o przestępstwo przeciwko życiu, zdrowiu lub wolności albo rażącej obrazy czci względem Ciebie lub Twoich bliskich. Jeśli małżonek stosował przemoc domową, groźby karalne czy dopuścił się pobicia – jest to twarda podstawa do wydziedziczenia.
• 3. Uporczywe postępowanie w sposób sprzeczny z zasadami współżycia społecznego. Brzmi skomplikowanie, ale chodzi np. o alkoholizm, narkomanię, hazard, życie na koszt przestępstwa czy prostytucję, jeśli małżonek nie chce zmienić tego trybu życia mimo Twoich próśb.

Separacja a wydziedziczenie – czy samo wyprowadzenie się wystarczy?

To jest moment, w którym najwięcej osób wpada w pułapkę. Żyjecie osobno od lat, macie osobne konta, może nawet nowych partnerów. Wydaje Ci się, że to „praktycznie rozwód”. Niestety, dla prawa spadkowego „praktycznie” nie istnieje.

Jeśli nie macie orzeczonego rozwodu ani separacji sądowej, w świetle prawa wciąż jesteście kochającym się małżeństwem. Separacja a dziedziczenie to temat rzeka, ale zasada jest prosta: tylko prawomocne orzeczenie sądu zmienia zasady gry.

Istnieje jednak „koło ratunkowe”. Jeśli złożyłeś pozew o rozwód lub separację z winy małżonka, a wniosek ten był uzasadniony, ale zmarłeś przed końcem sprawy – Twoi spadkobiercy mogą wystąpić do sądu o wyłączenie małżonka od dziedziczenia. To jednak wymaga działania ze strony rodziny już po Twojej śmierci.

Case Study: Historia Pana Marka i „zaginionej” żony

Pan Marek zgłosił się do mnie z problemem, który spędzał mu sen z powiek. Jego żona wyjechała za granicę 10 lat temu. Kontakt urwał się całkowicie. Pan Marek ułożył sobie życie w Polsce, zgromadził spory majątek (mieszkanie, oszczędności) i chciał, aby wszystko trafiło do jego siostrzeńców, którzy się nim opiekowali. Bał się jednak, że po jego śmierci „zaginiona” żona wróci i zażąda połowy majątku tytułem zachowku.

Gdyby Pan Marek sporządził zwykły testament, żona faktycznie mogłaby skutecznie walczyć o pieniądze. Dlatego przygotowaliśmy testament notarialny z klauzulą wydziedziczenia. Kluczowe było udowodnienie „uporczywego niedopełniania obowiązków rodzinnych”.

W akcie notarialnym dokładnie opisaliśmy:

• Brak kontaktu od 2015 roku (mimo prób ze strony Pana Marka).
• Brak zainteresowania stanem zdrowia Pana Marka (dokumentacja medyczna potwierdzała ciężką chorobę).
• Fakt porzucenia wspólnego gospodarstwa domowego bez ważnej przyczyny.

Dzięki temu, nawet jeśli żona wróci po śmierci Pana Marka, jej szanse na podważenie takiego testamentu są bliskie zeru. Pan Marek odzyskał spokój, wiedząc, że jego dorobek życia trafi tam, gdzie on tego chce.

Jak napisać testament z wydziedziczeniem?

Wydziedziczenie musi znaleźć się w testamencie. Nie może to być ustne oświadczenie przy świątecznym stole ani nagranie wideo (chyba że mówimy o specyficznych testamentach szczególnych, ale to rzadkość). Forma pisemna jest konieczna.

Choć testament można napisać odręcznie w domu, w przypadku wydziedziczenia stanowczo to odradzam. Błędy formalne (np. brak podpisu, daty, niejasne sformułowanie przyczyny) mogą sprawić, że wydziedziczenie a zachowek staną się tematem wieloletniej batalii sądowej, której koszty pochłoną znaczną część spadku.

Pamiętaj też, że wydziedziczenie małżonka nie rozciąga się automatycznie na jego dzieci (czyli Twoje pasierby lub – co ważniejsze – Wasze wspólne dzieci, jeśli też chciałbyś je wydziedziczyć). Każda osoba musi być wydziedziczona osobno, z podaniem przyczyny dotyczącej konkretnie niej.

FAQ – Najczęściej zadawane pytania